Vekovima pre nego što se ime Moskve uopšte pojavilo u istorijskim spisima, Kijev je bio jedna od najvećih, najbogatijih i najuticajnijih metropola srednjovekovne Evrope.
Na obalama Dnjepra udareni su temelji istočnoslovenske civilizacije, pravoslavne vere, pismenosti i prava, koji su u kasnijim vekovima postali predmet političkog i ideološkog prisvajanja od strane mlađeg severnog suseda.Osnivanjem Kijevsko-pečerske lavre 1051. godine od strane svetih Antonija i Teodosija, Kijev je dobio duhovni i prosvetiteljski centar neslućenog značaja. Ovaj pećinski manastirski kompleks ubrzo je izrastao u glavnu školu monaštva, prepisivačke delatnosti, ikonopisa i istorijskih hronika.
Upravo je u zidinama Lavre monah Prepodobni Nestor Hroničar sastavio „Povest minulih leta”, najvažniji pisani spomenik o poreklu i istoriji naroda Kijevske Rusi. Iz Kijeva su se hrišćanska vera, ćirilično pismo, crkvena arhitektura i pravni kodeksi, poput zakona „Ruska pravda”, širili ka periferiji tadašnje prostrane države.Jedna od najčešćih istorijskih zabluda nastala je usled lingvističke i ideološke manipulacije pojmovima „Rus” i „Rusija”. Srednjovekovna država sa centrom u Kijevu zvala se Rus (stariji oblik: Ruska zemlja), dok je izraz Kijevska Rus kovanica koju su istoričari 19. veka uveli kako bi označili period kada je politički centar te države bio u Kijevu.
Pojam „Rus” odnosi se na istorijsko, geografsko i kulturno jezgro oko Dnjepra, odnosno prostore današnje Ukrajine. S druge strane, savremena država Rusija nastala je iz sasvim drugog istorijskog i geografskog stabla — iz Moskovske kneževine (Moskovije), koja se razvila vekovima kasnije pod potpuno drugačijim političkim, društvenim i kulturnim uticajima, uključujući viševekovnu vazalsku zavisnost od Zlatne Horde.
Geografski i politički jaz najbolje ilustruje hronologija. Dok je Kijev u 10. i 11. veku bio razvijeni evropski centar pismenosti i trgovine na putu „od Varjaga do Grka”, Moskva se u istorijskim izvorima prvi put pominje tek 1147. godine kao malo drveno utvrđenje na samoj periferiji, više od veka i po nakon što je knez Volodimir pokrstio Kijev.Transformacija istorijskog narativa započela je u 18. veku pod vladavinom Petra Velikog. Ukazom iz 1721. godine, dotadašnje Moskovsko carstvo zvanično je preimenovano u „Rusku Imperiju”. Tim činom, helenizovana varijanta starog kijevskog imena prisvojena je za moskovsku državu, čime je konstruisan mit o navodnom direktnom i ekskluzivnom kontinuitetu između drevnog Kijeva i moderne Moskve.
Paralelno sa državnom aproprijacijom teklo je i podčinjavanje crkvene jerarhije. Kijevska mitropolija, koja je od samog krštenja u vreme kneza Volodimira bila pod jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije u Carigradu, 1686. godine je pod snažnim političkim pritikom predata na privremeno upravljanje Moskovskoj patrijaršiji. Time je Kijev, izvorna majka-crkva čitavog regiona, kanonski i administrativno potčinjen svojoj nekadašnjoj dalekoj periferiji. Carska i kasnija sovjetska historiografija sistematski su potiskivale autohtoni ukrajinski identitet, prikazujući Kijevsku Rus isključivo kao „ranofaznu rusku državu”, dok je Ukrajincima namenjena uloga mlađeg brata bez sopstvene istorije. Uprkos viševekovnim nastojanjima da se izbriše samostalnost kijevskog nasleđa, Kijev ostaje neosporno duhovno i civilizacijsko izvorište. Dodeljivanjem Tomosa o autokefalnosti Pravoslavnoj crkvi Ukrajine 2019. godine od strane Vaseljenske patrijaršije, kao i vraćanjem Kijevsko-pečerske lavre pod okrilje ukrajinske države i crkve, napravljen je presudan korak ka obnavljanju duhovne nezavisnosti i vraćanju istorijskog nasleđa tamo gde je ono i poniklo — na obale Dnjepra.
Autor: Iva Besarabić
